Alchemia



Historia

Samo sÂłowo alchemia pochodzi z arabskiego al-chimija (الكيمياء lub الخيمياء ) , ktĂłre tworzy przedrostek al i greckie sÂłowo χυμεία (chymeia - ³¹czyĂŚ, stapiaĂŚ). IstniejÂą teoriĂŞ, iÂż sÂłowo khemeia (chymeia) wywodzi siĂŞ od sÂłowa Kham bĂŞdÂącego okreÂśleniem StaroÂżytnego Egiptu. Jeszcze inni uwaÂżajÂą, Âże khemeia pochodzi od greckiego khumos, ktĂłre oznacza sok roÂśliny, symbolikĂŞ pozyskiwania pÂłynĂłw. Sama alchemia (europejska) wywodzi siĂŞ najprawdopodobniej wÂłaÂśnie z Egiptu, gdzie znalazÂła szerokie zastosowanie w balsamowaniu zwÂłok, stopie metali, produkcji barwnikĂłw, kosmetykĂłw i ozdĂłb. Z czasem nauka zaczĂŞÂła zanikaĂŚ i przeniosÂła siĂŞ dziĂŞki Persom do ArabĂłw, gdzie nastÂąpiÂł jej ponowny rozkwit. StÂąd wÂłaÂśnie jej nazwa, wywodzÂąca siĂŞ z jĂŞzyka arabskiego. Arabowie bardzo dbali o naukĂŞ, wiĂŞc gdy ich imperium siĂŞgnĂŞÂło Hiszpanii (ok. 700r), alchemia wkroczyÂła do Europy. Na poczÂątku XII w. dziĂŞki przetÂłumaczeniu ksiÂąg i pergaminĂłw z arabskiego na jĂŞzyki europejskie, prace nad alchemiÂą staÂły siĂŞ powszechnie znane.
Nie tylko Europa mia³a swoich alchemików. Alchemia by³a tak¿e znana w Chinach i Indiach. Ró¿nic¹ miêdzy nimi by³o to, i¿ w Chinach Mistrzowie d¹¿yli nie do bogactwa, a do nieœmiertelnoœci. Dlaczego? Powód by³ bardzo prosty. W Azji wówczas z³oto by³o bardzo popularnym metalem. Dlatego te¿ czêsto uwa¿a siê, i¿ d¹¿enie do powstania kamienia filozoficznego nie powinno siê traktowaÌ dos³ownie, a jako filozoficzne przeistoczenie w postaÌ bardziej duchow¹, wrêcz doskona³¹. Uwa¿a siê dzisiaj, ¿e z³oto by³o tylko symbolem doskona³oœci, a poznaj¹c alchemików chiùskich wydaje siê mieÌ potwierdzenie tej tezy w ich niezwyk³ej duchowoœci i religijnoœci.
Wracaj¹c do nieœmiertelnoœci, warto wspomnieÌ, w jaki sposób alchemicy starali siê osi¹gn¹Ì t¹ niebywa³¹ zdolnoœÌ. Pragnêli j¹ uzyskaÌ przez spo¿ywanie preparatów sporz¹dzonych ze z³ota (czyli metalu doskona³ego - przyp.) b¹dŸ cynobru HgS (zwi¹zek rtêci z siark¹). Mo¿na dzisiaj œmia³o rzec, i¿ rtêÌ jest ca³kowitym przeciwieùstwem nieœmiertelnoœci, bowiem jest œmiertelnie niebezpieczna. Do jej ofiar mo¿na zaliczyÌ wielu alchemików z Azji, jak równie¿ niektórych w³adców Chin, w tym ich pierwszego cesarza, który faszerowa³ siê tabletkami zawieraj¹cymi cynobr. Jednak dziêki ich doœwiadczeniom, nie tylko znamy szkodliwe dzia³anie rtêci, ale równie¿ poznaliœmy zastosowanie cynobru jako barwnika do wyrobów z laki, z której mo¿na zrobiÌ ma³e rzeŸby i pude³eczka, popularne do dzisiaj w Chinach.


Cynober

Znani alchemicy

Pierwszym, znanym dzisiaj uczonym by³ Bolos z Mendes ¿yj¹cy w II w p.n.e. Znany bardziej pod imieniem Demokryta poœwiêci³ siê g³ównie transmutacji metali w inne, a przede wszystkim oczywiœcie o³owiu w z³oto. Napisa³ dzie³o "O barwieniu z³ota, srebra i kamieni purpur¹", które najprawdopodobniej by³o podstaw¹ dla kolejnych alchemików do podejmowania praktycznych badaù alchemicznych. Najwiêcej dzie³ na temat alchemii, bo a¿ ponad dwa tysi¹ce, napisa³ arabski uczony Abu Musa Jabir ibn Hayyan (721-815), znany bardziej pod pseudonimem Gerber.
W Europie w okresie wczesnego œredniowiecza znanymi alchemikami byli Albert Wielki (1193-1280), Roger Bacon (1220-1292) oraz Tomasz z Akwinu (1225-1274), jeden z najwybitniejszych filozofów Koœcio³a Katolickiego. Trochê póŸniej s³awa przypad³a Paracelsusowi, znanemu tak¿e pod nazwiskiem Phillippus Aureolus Theophrastus Bombastus von Hohenheim (1493-1541). Zatrzymamy siê na moment przy tej postaci, poniewa¿ uwa¿a siê j¹ dzisiaj za ojca medycyny nowo¿ytnej. Paracelsus uwa¿a³, zgodnie z doktryn¹ alchemii, i¿ medycyna powinna byÌ ukierunkowana w poznanie Boga i natury. Leczenie, jak i sama terapia powinna ³¹czyÌ dowody empiryczne (czyli poparte doœwiadczeniami), jaki i ujêcie cz³owieka jako ca³oœÌ, co potwierdzaj¹ jego s³owa: Albowiem cz³owieka mo¿na uj¹Ì jedynie z punktu widzenia makrokosmosu, cz³owiek nie mo¿e siê poznaÌ sam z siebie. Lekarz staje siê doskona³y dopiero wtedy, gdy zda sobie sprawê z tej zgodnoœci (Opus Paramirum). Uwa¿a³, i¿ cia³o materialne to czêœÌ niewidzialnego cia³a doskona³ego. By³ równie¿ ojcem toksykologii, gdy¿ bada³ substancjê truj¹ce i toksyczne pod wzglêdem ich niepo¿¹danych dzia³aù i zastosowania w lecznictwie. Powszechnie znana jest jego opinia na temat trucizny: Có¿ jest trucizn¹? Wszystko jest trucizn¹ i nic nie jest trucizn¹. Tylko dawka czyni, ¿e dana substancja nie jest trucizn¹ (³ac. Dosis facit venenum).
Do rodzimych alchemikĂłw naleÂży MichaÂł SĂŞdziwoj (1566-1636), ktĂłry byÂł znakomitym teologiem. SĂŞdziwĂłj musiaÂł byĂŚ naprawdĂŞ dobrym, gdyÂż po jego Âśmierci czeski krĂłl Rudolf II, pasjonat alchemii, ufundowaÂł mu tablicĂŞ upamiĂŞtniajÂącÂą udanÂą transmutacjĂŞ w zÂłoto, przeprowadzonÂą przez MikoÂłaja w 1604 roku w Pradze. Obecnie uczeni uwaÂżajÂą, iÂż musiaÂło byĂŚ to znakomicie przeprowadzone oszustwo. DziĂŞki pasji krĂłla Rudolfa II, w Pradze do dzisiaj moÂżna zwiedzaĂŚ uliczkĂŞ, na ktĂłrej niegdyÂś mieszkali alchemicy, utrzymujÂący siĂŞ ze stypendiĂłw i grantĂłw od cesarza Rudolfa. Nazwano jÂą ZÂłotÂą UliczkÂą.


ZÂłota Uliczka, Praga, Czechy
Alchemia by³a dziedzin¹ niezwykle interesuj¹c¹ nie tylko dla uczonych, ale tak¿e dla papie¿y, królów i zwyk³ych obywateli. Przeniesienie stolicy Polski z Krakowa do Warszawy przez Zygmunta III Wazê mia³o jedn¹ ze swoich przyczyn w³aœnie w zami³owaniu w³adcy do tej pradawnej sztuki. Przez fascynacjê z³otym metalem puœci³ on nawet czêœÌ Wawela z dymem. Równie¿ Isaac Newton mia³ kontakt z alchemi¹. Alchemia zafascynowa³a tak¿e Johanna Wolfganga Goethe oraz Augusta Strindberga, który nawet na pewien czas porzuci³ pracê na dzie³ami literackimi, poœwiêcaj¹c siê badaniom nad materi¹.
Warto równie¿ poznaÌ wspominanego w powieœÌ Rowling "Harry Potter i Kamieù Filozoficzny" Nikolasa Flamela (1330-1418). Autorka przedstawi³a go jako umieraj¹cego alchemika, który wyd³u¿a³ sobie ¿ycie za pomoc¹ kamienia filozoficznego. W rzeczywistoœci Flamel by³ niezwyk³e bogatym cz³owiekiem u którego rzeczywiœcie podejrzewano, i¿ posiad³ sztukê transmutacji o³owiu w z³oto oraz osi¹ga³ nieœmiertelnoœÌ. Tak naprawdê jednak wiód³ on ¿ycie ascety, dziêki czemu nieco je wyd³u¿y³. A wzbogaci³ siê nie na alchemii, a na byciu lichwiarzem i windykatorem d³ugów, co udawa³o mu siê ukryÌ w³aœnie dziêki rzekomemu studiowaniu alchemii.

JĂŞzyk alchemii

Alchemia zyskaÂła miano tajemnicy, poniewaÂż dzieÂła jej uczonych byÂły pisane jĂŞzykiem niezwykle trudnym i zagmatwanym, gdzie krĂłlowaÂły symbole, szyfry, znaki i kody. MiaÂło to na celu ukrycie swoich badaĂą i odkryĂŚ przed postronnymi, a takÂże uchronienie alchemikĂłw przed przeÂśladowaniami i przestĂŞpcami. Jako przykÂład moÂże posÂłuÂżyĂŚ zdanie: zielony lew poÂżera sÂłoĂące, co po odszyfrowaniu oznacza: roztwarzanie zÂłota (sÂłoĂące) w wodzie krĂłlewskiej (lew). SÂłynna woda krĂłlewska (aqua regia) to po prostu mieszanina stĂŞÂżonych kwasĂłw HCl (kwas solny) i HNO3 (kwas azotowy V)
Nazwy zwi¹zków w alchemii pochodzi³y nie od ich sk³adu, a od w³aœciwoœci, zarówno chemicznych jak i biologicznych i fizycznych. Jako przyk³ad mo¿e pos³u¿yÌ cukier o³owiowy (Pb(CH3COO)2), otrzymywany z mieszaniny kwasu octowego i tlenku o³owiu (II), który mimo rzeczywiœcie s³odkiego smaku jest trucizn¹. Czasami tworzy³ siê samoistnie w wyniku trzymania wina w o³owianych naczyniach, gdzie powoli zatruwa³ konsumentów (zjawisko znany g³ównie w staro¿ytnym Rzymie). Jednak g³ównym problemem w alchemii by³o to, ¿e jedna substancja mog³a mieÌ kilka symbolicznych nazw, np. rtêÌ znana pod nazw¹ stra¿nika bramy, majowej rosy, matczynego jajka, ptaka Hermesa, czy zielonego lwa, a jak zosta³o wczeœniej wspomniane, zielonym lwem nazywano równie¿ wodê królewsk¹. Inne odkryte nazwy zwi¹zków w alchemii to przyk³adowo:

* KamieĂą piekielny - AgNO3 (azotan V srebra)
* Siny kamieĂą - CuSO4 (siarczan VI miedzi II)
* ZÂłoto mozaikowe - SnS2 (siarczek cyny)
* MasÂło antymonowe - SbCl3 (chlorek antymonu)
* Zielony witriol (zielony zapewnie od koloru Âżelaza III) - FeSO4 (siarczan VI Âżelaza III)


Woda krĂłlewska
OszuÂści

WÂśrĂłd alchemikĂłw czĂŞsto dochodziÂło do oszustw, szczegĂłlnie gdy nie udawaÂła im siĂŞ transmutacja w zÂłoto. Uciekano siĂŞ do takich przestĂŞpstw jak uÂżywanie tygla z podwĂłjnym dnem, czy przemycanie zÂłota w wĂŞglu drzewnym, ktĂłry w pewnym momencie transmutacji wrzucano do naczynia. Niesamowitym pomysÂłem w wytworzeniu oszukanego kamienia filozoficznego byÂło przygotowanie wczeÂśniej rozpuszczonego w rtĂŞci zÂłota. Tak przyszykowany alchemik ogrzewaÂł substancjĂŞ, odzyskujÂąc zÂłoto w wyniku parowania rtĂŞci. Znany jest oszust, blacharz z zawodu, Franz Tausend, ktĂłry mimo wnikliwej rewizji osobistej (sprawdzano mu nawet powieki oczu) zdoÂłaÂł mimo wszystko przemyciĂŚ kawaÂłeczek zÂłota, dziĂŞki ktĂłremu przeprowadziÂł udanÂą transmutacjĂŞ. MiaÂło to miejsce w 1929 roku.

OsiÂągniĂŞcia alchemii

W d¹¿eniu do stworzenia kamienia filozoficznego, panaceum, czy osi¹gniêcia nieœmiertelnoœci, alchemicy po drodze, ca³kiem niechc¹cy, dokonywali wielu po¿ytecznych odkryÌ. Ich osi¹gniêcia w pewnym stopniu przyczyni³y siê rozkwitu chemii.
Niemiecki alchemik Johann Friedrich BĂśttger (1682-1719) przykÂładowo, odkryÂł sposĂłb produkcji porcelany. Porcelana byÂła co prawda juÂż wczeÂśniej znana w Chinach, jednak w Europie nie znano sekretu jej wyrobu.
Innym odkryciem by³ proch czarny, znany najpierw w Chinach, potem w Europie. Najpewniej by³o to zupe³nie przypadkowe osi¹gniêcie, bowiem do dziœ nie wiadomo, komu je przypisaÌ. Fosfor odkry³ alchemik Hennig Brandt, który staraj¹c siê oczywiœcie wytworzyÌ z³oto, odparowa³, a nastêpnie pra¿y³ z piaskiem mocz zwierzêcy. Biedny, nawet nie zdawa³ sobie sprawy, i¿ odkry³ nowy pierwiastek. Przypuszcza siê równie¿, ¿e nasz rodzimy Miko³aj Sêdziwój pozna³ pierwiastek tlen przed Priestleyem. W niektórych przypadkach alchemia wspomaga³a rzemieœlnictwo, wytwarzaj¹c stopy, jak równie¿ atramenty, barwniki do skór, barwinki roœlinne, leki, substancje fosforyzuj¹ce (np. kamieù boloùski, czyli siarczek baru BaS), substancje zapachowe jak równie¿ barwne szk³o. Poznano tak¿e metody wytwarzania gazów bojowych, np. jako rozpylanie ³zawi¹cego tlenku wapnia CaO, czy mieszaniny pirotechniczne. Alchemicy z Chin leczyli mêskie i kobiece dolegliwoœci (np. impotencje) izoluj¹c hormony z moczem. Do g³ównych osi¹gniêÌ uczonych z Bliskiego Wschodu nale¿y tzw. ogieù grecki, czyli mieszanina zapalaj¹ca, stosowana g³ównie przy uprzêdzeniach przypominaj¹cych póŸniejsze miotacze ogniem. Znane by³y legendy, jakoby ten ogieù zapala³ siê nawet przy pomocy wody i nie dawa³ siê niczym ugasiÌ. Do dzisiaj nie poznano sk³adu tej mieszaniny. Sekret jej produkcji upad³ wraz z Konstantynopolem.
Do innych odkryÌ alchemików nale¿¹ tak¿e miêdzy innymi:

* Opis wÂłasnoÂści chlorku amonu, sposoby otrzymywania bieli oÂłowianej, kwas octowy, produkcja kwasu azotowego, ustalenie, Âże rtĂŞĂŚ jest metalem (mimo, iÂż jest ciekÂła) - Gerber
* Zastosowanie gipsu na zÂłamania - Ar-Razi (850-925)
* Sposoby otrzymywania kwasu solnego, chlorku cyny(IV), siarczanu amonu, opis wody krĂłlewskiej - Libavius (1540-1616)
* Siarczan sodu - Johann R. Glaubert (1604-1668)

Alchemia powoli zaczê³a jednak ustêpowaÌ wspó³czesnej chemii. Brak widocznych dowodów na udan¹ produkcjê kamienia filozoficznego, nieœmiertelnoœci, panaceum a nawet alkahestu powoli zniechêca³a zarówno protektorów, w³adców jak i samych alchemików. Podwaliny nowej dziedziny nauki, która czerpie do dzisiaj z niektórych odkryÌ alchemii, stworzyli Antoni Lavoisier i Robert Boyle. Ostatnim znanym alchemikiem by³ Adolf Miethe (1862-1927), który utrzymywa³, i¿ uda³o mu siê stworzyÌ owy kamieù filizofoczny, dziêki wy³adowaniom elektrycznym. Dok³adne analizy wykaza³y, i¿ w rtêci której u¿ywa³ Miethe by³y œladowe iloœci z³ota. Jednak Miethe bardziej zas³yn¹³, jako badacz, dziêki którem mo¿liwa jest dzisiejsza kolorowa fotografia, jak równie¿ zegarki na rêkê.

Alchemia zatem by³a nie tylko nauk¹, ale równie¿ wiar¹ i stylem ¿ycia. Alchemicy wierzyli, i¿ ka¿da materia wi¹¿e siê œciœle z Bogiem i tylko taki zwi¹zek mo¿e byÌ czymœ doskona³ym. Sami uparcie do tego d¹¿yli. Po drodze, w wyniku wielu badaù i prób, odkrywali przeró¿ne zwi¹zki i pierwiastki, daj¹c pocz¹tek dzisiejszej chemii, bez której nasz œwiat nie by³by taki sam. Zawdziêczamy im naprawdê, naprawdê wiele. Alchemia upad³a przez brak wiary w jej g³ówne za³o¿enia i przez brak efektów, aczkolwiek nie nale¿y nigdy zapominaÌ o jej dokonaniach.

Ciekawostki:

* NajczĂŞstszym przypadkiem Âśmierci alchemikĂłw byÂło zatrucie zwiÂązkami rtĂŞci. We wÂłosach Issaca Newtona stwierdzono wysoki poziom rtĂŞci, jak rĂłwnieÂż oÂłowiu, antymonu i arsenu.
* Do wytwarzania substancji alchemicy uÂżywali naczynia zwanego pelikanem, ktĂłrego jedyny egzemplarz znajduje siĂŞ w muzeum Uniwersytetu JagielloĂąskiego.
* Analizuj¹c dzie³a alchemików Carl Gustav Jung stwierdzi³, ¿e ich nauki to pe³na symbolika zmian psychicznych i osobowoœciowych, w d¹¿eniu do duchowej doskona³oœci.
* Do dzisiaj znane sÂą tajemnicze stowarzyszenia zajmujÂące siĂŞ alchemiÂą.





PrzemyÂślenia J.K.Rowling - tÂłumaczenie*



Alchemia czyli poszukiwanie Kamienia Filozoficznego, ktĂłry potrafi zmieniĂŚ metale nieszlachetne w zÂłoto i uczyniĂŚ jego posiadacza wiecznie mÂłodym; byÂła kiedyÂś uwaÂżana za prawdopodobnÂą i prawdziwÂą.


Jednak¿e, kluczowe zagadnienia alchemii mog¹ byÌ bardziej z³o¿one i mniej materialistycznie, ni¿ wydaje siê to na pocz¹tku. Jedna z interpretacji instrukcji pozostawionych przez alchemików objaœnia, ¿e s¹ one symbolem duchowej podró¿y, która wyprowadza alchemików z niewiedzy (metali nieszlachetnych) do oœwiecenia (z³ota). To zdaje siê byÌ mistycznym elementem pracy, któr¹ poch³oniêci byli alchemicy, a któr¹ odró¿nia siê od chemii (która by³a niew¹tpliwie pochodn¹ jak i prekursorem).


Kolory takie jak czerwony i bia³y s¹ czêsto wspominane w starych tekstach dotycz¹cych alchemii. Jedna z interpretacji mówi, ¿e - podobnie jak metal nieszlachetny i z³oto, alchemia przedstawia dwie strony ludzkiej natury, które musz¹ iœÌ w parze. To sta³o siê inspiracj¹ dla nadania chrzeœcijaùskich imion Rubeus (czerwony) Hagridowi i Albus Dumbledore'owi (bia³y). Ci dwaj mê¿czyŸni, którzy stali siê ogromnie wa¿ni dla Harry'ego, przedstawiali dwie strony idealnego ojca, którego on poszukuje: pierwszy z nich by³ czu³y, praktyczny i dziki, drugi zaœ wzbudzaj¹cy podziw, bardzo inteligentny oraz bezstronny.


ChoÌ w Hogwarckiej bibliotece znajduj¹ siê ksi¹¿ki dotycz¹ce alchemii, to zawsze wyobra¿a³am sobie, ¿e ten przedmiot bêdzie studiowany przez bardzo ambitnych adeptów szóstego i siódmego roku, Hermiona, co do niej niepodobne, zignorowa³a tê okazjê. Prawdopodobnie czu³a (podobnie jak Harry i Ron), ¿e bêd¹ szczêœliwsi, jeœli w ogóle ju¿ nigdy nie zobacz¹ Kamienia Filozoficznego.



* tÂłumaczenie wykonane przez NarcissĂŞ